ion

به انگیزه 29 فروردین روز ارتش جمهوری اسلامی ایران

استراتژی جنگ خردمندانه

پایداری /
شناسه خبر: 348185

جنگ اساساً یک پدیده اجتماعی در بستر تاریخ بوده و در چارچوب اندیشه واقعگرایی در روابط بین‌الملل قابل تحلیل است. ماکیاولی در قرن 15 میلادی متناسب با وضعیت جنگی جامعه ایتالیای آن روز با نگارش کتاب گفتارها و شهریار مهم‌ترین نظریه پرداز این عرصه در دوران مدرن شد.اما توماس هابز و کلاوس ویتز و سپس هانس مورگنتاو نظریات بدیعی در باب جنگ ابراز داشتند.

ایران آنلاین /جنگ اساساً یک پدیده اجتماعی در بستر تاریخ بوده و در چارچوب اندیشه واقعگرایی در روابط بین‌الملل قابل تحلیل است. ماکیاولی در قرن 15 میلادی متناسب با وضعیت جنگی جامعه ایتالیای آن روز با نگارش کتاب گفتارها و شهریار مهم‌ترین نظریه پرداز این عرصه در دوران مدرن شد.اما توماس هابز و کلاوس ویتز و سپس هانس مورگنتاو نظریات بدیعی در باب جنگ ابراز داشتند. واقعگرایی هابزی بر سرشت آنارشیستی نظام بین‌الملل متمرکز است و روابط بین‌الملل را تابعی از منازعه سیاسی برای قدرت می‌پندارد شافیرتز و بریک، 95: 1390 . مورگنتاو با این اصل آغاز می‌کند که سرشت انسان اساساً خودخواه و درگیر منازعه یا درخواست قدرت است، بیشترین ظهور این منازعه در روابط میان ملت ها آشکار می‌شود یعنی جایی که مسائل برخاسته از سرشت ذاتی نوع بشر به وسیله پویایی یک محیط رقابتی دارای سازوکارهای کنترل‌کننده اندک جدا از قدرت دیگران با هم ترکیب می‌شود.  شافیرتز و بریک، 95:1390
کارل مایا فن کلاوس ویتز 1831-1780 ژنرال پروس و نویسنده کتاب درباره جنگ که مشهورترین کتاب در مورد استراتژی و تاکتیک نظام غربی است، سه اصل بنیادین را درباره جنگ تئوریزه کرده است.این سه اصل مهم به نظر می‌رسد که بنیان آموزش در تمام دانشگاه‌های جنگ جهان باشد:
1-جنگ ادامه سیاست است با ابزاری دیگر، یعنی اگر دیپلماسی یا دیگر تلاش‌ها نتوانند شما را به آنچه می‌خواهید برسانند، جنگ تنها انتخاب سیاسی(Policy) بعدی شماست و این واقعگرایی در عمل است.
2- اینکه جنگ قلمرو نااطمینانی است، سه چهارم از آنچه که اعمال جنگ بر آنها استوار است در مه قرار دارند. «مه جنگ» اصطلاحی توصیفی برای بیان سردرگمی ذاتی در نبرد است. گویی مه بر سر میدان نبرد و ساختمان‌ها و رزمندگان فروریخته تا جایی که حتی نیروهای دشمن نیز از کارهای خود بدرستی آگاه نیستند. امروز هرجایی که نیاز به هماهنگی عملیات دوربرد و گسترده در عرصه نظامی یا مدیریتی باشد، مه یا نااطمینانی همواره به‌عنوان یک احتمال مطرح است. حوزه سیستم اطلاعات مدیریتی برای کاهش این مه نااطمینانی ابداع شد اما سازوکار کاهش به افزایش مه نااطمینانی مدد رساند.
3-مهم نیست یک عملیات تا چه اندازه خوب طراحی شده باشد، اصطکاک(واقعیت تأخیرها و سوء‌تفاهم ها) به شکلی اجتناب ناپذیر، اجرای آن(جنگ) را در سطحی پایین‌تر از میدان ایده آل قرار می‌دهد. به همین دلیل کلاوس ویتز می‌گوید در زمان صلح رزمایش‌هایی را ترتیب دهید تا در آن... دلایل بروز اصطکاک روشن شود تا آنکه قضاوت... رهبران از یکدیگر جدا، قابلیت اجرا پیدا کند.... این مسأله بی‌نهایت مهم است که یک سرباز... با هر رده‌ای، پدیده‌هایی را برای نخستین بار در جنگ نبیند که دیدن آنها در جنگ برای نخستین بار، اورا متعجب و گیج سازد  منبع پیشین:98:1390
با ابتناء بر رویکرد واقع گرایانه به پدیده جنگ، در سال 1793 قانون وظیفه عمومى وضع و نطفه ارتش در اروپا تکمیل شد  هالستی، 99:1380.
وقتی که نهاد ارتش بر پایه «انضباط آهنین»، «سلسله مراتب فرماندهی» و «مقید بودن به فاکتور زمان» تربیت و سازماندهی شد، در نتیجه برای انجام رزم و عملیات رزمی نیز سازماندهی خود را بر این اصول پایه نهاد. ارتش مدرن ایران که در اوایل قرن اخیر از ترکیب قوای قزاق، ژاندارمری سازماندهی شده توسط سوئدی‌ها و پلیس جنوب تشکیل شد، از این اصول سازمانی و تربیتی و همچنین الگوی مواجهه با دشمن خارجی بهره‌برداری کرد. این ارتش به‌علت فقدان پشتیبانی بدنه اجتماعی از حکومت مرکزی و بروز ضعف در رهبری کلان سیاسی کشور در جنگ جهانی دوم و در حمله متفقین به ایران دچار فروپاشی شد.
 اما پس از پیروزی انقلاب اسلامی و هوشیاری بنیانگذار فقید نظام جمهوری اسلامی ایران توطئه فروپاشی ارتش بوسیله ضدانقلاب نقش بر آب شد و با فرمان امام خمینی(ره) مبنی بر اجرای مراسم ملی رژه در 29 فروردین، ارتش بار دیگر انسجام سازمانی خود را بازیافت.
وجود رهبری بصیر و فرماندهی شجاع همچون امام خمینی هرم نظم و سازماندهی ارتش را بر قاعده نشاند و این چنین بود که ارتش آماده برای دفع تجاوز به میهن شد. ارتش بلافاصله در کردستان به جنگ با ضدانقلاب پرداخت و سپس از 31 شهریورماه 1359 به دفع تجاوز دشمن خارجی پرداخت. عملیات دفع تجاوز دشمن مهاجم خارجی تحقیقاً مبتنی بر اصول و قواعد عقلانی جنگ بود، همان اصولی که نتیجه تجربه انسان مدرن در بستر زمان و تاریخ بود و آموزه‌های رزمی اندیشمندان این عرصه مهم مورد استفاده و بهره‌برداری قرار می‌گرفت و دانشگاه جنگ ارتش نقطه عزیمت بهره‌برداری از این اصول در چارچوب استراتژی جنگ خردمندانه بود.

جنگ واقعی‌ترین حقیقت زندگی بشر در طول تاریخ است، بخشی از زندگی بشر صرف رویارویی‌های جنگی شده است. جنگ دغدغه فیلسوفان واقعگرای تاریخ نیز بوده و صاحب نظرانی چون؛ سون تزو، ماکیاولی، کلازوویتس و فرماندهانی چون ناپلئون به‌نظریه پردازی در باب جنگ پرداخته‌اند. تحول در نظریه‌های جنگ در وضعیت مدرن به این گزاره ختم شد که «هدف از جنگ الزاماً نابود کردن خصم نیست بلکه وادار نمودن وی به تمکین در مقابل اراده خود است». بنابراین جنگ صرفاً تخلیه هیجان ستیز دو جبهه رویارو نیست بلکه یک بازی عقلانی برای تحمیل اراده به خصم بر بنیاد رهنامه نظامی و واقعیات میدانی منطقه نبرد است. بنابراین سه مؤلفه مهم «نیروی انسانی»، «تجهیزات و لجستیک» و «رهنامه نظامی» در اینجا از اهمیت برخوردار می‌گردد. طرفین میدان نبرد با تکیه بر این مثلث قدرت به رویارویی با یکدیگر می‌پردازند و این یعنی سیطره عقلانیت خاص بازی جنگ در صحنه نبرد. بنابراین «عقلانیت بازی جنگ» تعیین‌کننده صحنه نبرد است. معماران صحنه نبرد با پیروی از استراتژی جنگ خردمندانه و با بهره‌گیری از تجهیزات، نیروی انسانی و با تکیه بر رهنامه معقول و استراتژیک نظامی به مبارزه و نبرد برای تحمیل اراده بر رقیب می‌پردازند. قاعده بازی جنگ در سال‌های جنگ تحمیلی عراق بعثی علیه ایران اسلامی نیز در این چارچوب قابل تحلیل است. دو سال اول دفاع در مقابل خصم متجاوز در این چارچوب تحلیلی از اهمیت ویژه برخوردار است،
صحنه نبرد مبتنی بر استراتژی جنگ خردمندانه آنجایی از اهمیت برخوردار است که با تکیه بر باورهای دینی و پتانسیل عظیم حضور مردمی باشد. تقویت بنیان نیروی انسانی صحنه نبرد و تجهیزات و لجستیک و همچنین اراده به جنگیدن برای تحمیل اراده بر دشمن، با تکیه بر حضور پرشور مردمی و مکتب ظلم‌ستیز اسلامی تحقق می‌یابد. با رهبری استثنایی امام خمینی (ره) و حضور عظیم نیروی مردمی در قالب جهاد سازندگی، بسیج و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در کنار ارتش جمهوری اسلامی ایران این وضعیت مهم نیز تحقق یافت.
بکارگیری طرح‌ریزی ستادی
طرح‌ریزی عملیاتی، پیش‌بینی کارهایی است که در آینده توسط یک یگان رزمی باید به انجام برسد.عملی است مداوم که اجرای وظایف واگذاری به یگان‌ها را در آینده میسر می‌کند. طرح ریزی شرط اصلی برای موفقیت در عملیات نظامی است.
وقتی که طرح عملیاتی توسط رکن عملیات آماده می‌گردد، این طرح به پیوست نیازمند است. بنابراین پیوست لجستیک، پیوست نیروی انسانی، پیوست اطلاعات و در صورت نیاز پیوست جنگال نیز برای آن آماده می‌شود.
بکارگیری طرح عملیاتی توسط صف به انجام می‌رسد. صف در واقع یگان اجرایی طرح آماده شده توسط ستاد است. به این ترتیب معبرهای عملیاتی و راه‌های نفوذ به قلب دشمن با استفاده از اصول رزم ارتشی توسط یگان صف به آزمون گذارده می‌شود. رزم میدانی یگان صف با استفاده از فرصت کوتاه تاریکی هوا، آتش پشتیبانی سنگین توپخانه و عملیات پشتیبانی هوایی نزدیک توسط پرنده‌های نیروی هوایی و پوشش سنگین پدافند هوایی ارتش به اجرا گذارده می‌شود.
عملیات یگان صف برای دسترسی به اهداف پیش‌بینی شده توسط یگان ستاد باید در کوتاه‌ترین زمان ممکن به اجرا گذارده شود. در هنگام انجام عملیات پشتیبانی لجستیک و تهیه آذوقه و سلاح و فشنگ بر اساس برنامه پیش‌بینی شده سابق به انجام برسد، تخلیه مجروحین، شهدا و اسرای دشمن در کوتاه‌ترین زمان ممکن انجام شود. پس از دستیابی به اهداف پیش‌بینی شده، عملیات تثبیت و آماده‌سازی سنگر توسط یگان مهندسی رزمی باید به انجام برسد. و همه این عملیات رزمی و لجستیکی و مهندسی و نیروی انسانی در یک نقطه مهم به تلاقی می‌رسند و آن دستیابی به اهداف عملیات است.
ترتیب و توالی اعمال فرماندهی وستاد چه در یگان ستاد و چه در یگان صف باید به کسب کم هرینه اهداف پیش‌بینی شده در طرحریزی منجر شود.
 کاربرد دقیق اصول جنگ
کاربرد دقیق اصول جنگ از پایه‌های مهم استراتژی جنگ خردمندانه است، توان رزمی نیروی خودی و دشمن از مؤلفه‌های مهم در جنگ است و توان رزمی از سه عامل مهم تشکیل می‌گردد:
عوامل ملموس مانند تعداد هواپیماها و تانک ها
دوم- عوامل غیرملموس مانند آموزش، انگیزه، انضباط، اطاعت پذیری، ایثار و شجاعت
سوم-عوامل برترساز مانند زمین، جو و فضا.
مؤلفه‌های بالا در به‌کارگیری اصول جنگ خردمندانه به‌عنوان استراتژی برترساز ارتش در جنگ تحمیلی از اهمیت برخوردار است. ضمن توجه به ابعاد سه گانه توان رزمی مرور کاربرد اصول جنگ و کاربرد این اصول در استراتژی جنگ خردمندانه مورد توجه قرار می‌گیرد.
اصل هدف
هدف انتخابی توسط ارتش در این چهار عملیات دارای ویژگی‌های زیر بود:
-‌ مناطق حساس از میهن اسلامی ایران آزاد شد
-کنترل دشمن روی جنوب و جنوب غرب کشور که توسط نیروی زمینی و رادارها و بالگردها به عمل می‌آمد به‌طور مؤثری مختل و قطع می‌شد.
-مجاورت منطقه هدف با شهر مهم بصره و نزدیک شدن رزمندگان به این شهر اثرات سیاسی مؤثری روی سیاست کشور عراق گذاشت.
-با توجه به جنس زمین در صورت بارندگی عکس‌العمل یگان‌های زرهی پاتک‌کننده کند خواهد شد.
-در صورت موفقیت عملیات منطقه شلمچه و بوارین و ام‌الرصاص، شهر بصره تهدید جدی و در نتیجه اثرات اجتماعی و سیاسی و نظامی مؤثر و بهتری برای جمهوری اسلامی ایران خواهد داشت.
-در صورت توسعه عملیات به سمت غرب و نزدیک شدن یا تأمین بندر‌ام القصر امادراه استراتژیکی کویت- صفوان- بصره در معرض تهدید جدی قرار خواهد گرفت. (علایی، 1392، 11)
 در چهار عملیات موصوف توجه به اصل هدف در عملیات از اهمیت بنیادین برخوردار بوده است.
اصل غافلگیری
موفقیت در اصل غافلگیری در چهار عملیات موفق موصوف را مرهون دو عامل زیر در ارتش باید دانست:
1) رعایت اصل (حفاظت گفتار و اطلاعات) حفاظت عملیات، مخابرات، اسناد و مدارک، استتار و اختفا
2 -اجرای عملیات فریب مانند تمرکزات و ادامه فعالیت‌های ما در منطقه شرق العماره و شرق دجله و بصره.  
اصل آفند
هر چهار عملیات در واقع عملیات آفندی بود که ارتش با طرح ریزی و هدایت آن و با مشارکت سایر نیروهای مسلح و با اجرای آن ابتکار عملیات را کسب و آن را حفظ کرد. شکست حصر آبادان و آزادسازی خرمشهر از مهم‌ترین دستاوردهای این گونه عملیات در دو سال آغازین جنگ بود.
اصل صرفه‌جویی در قوا
برای نیل به تمرکز قدرت رزمی برتر در زمان و مکان مناسب، لازم است که نیروهای رزمی غیرضروری را از مناطق کم اهمیت تر دور نگه داشت. این اصل در چهار عملیات بالا به نحو شایسته رعایت شد. با تصرف اهداف مورد نظر و پدافند از این اهداف نیروهای خود را برای عملیات آزاد‌سازی خرمشهر آماده کردیم. بختیاری، 1371: 161
اصل مانور
در هر چهارعملیات انجام یافته اصل مانور در بیشتر موارد به شکلی کارساز رعایت شد، زیرا حرکت و جابه‌جایی حساب شده عده‌ها و آتش‌ها به نحوی بود که گسترش آنها را نسبت به دشمن در موقعیت مناسب تری قرار می داد. بختیاری، 1371: 163

 عملیات مهم و مبتنی بر استراتژی جنگ خردمندانه دو سال آغازین جنگ تحمیلی:
1-عملیات ثامن الائمه
فرمان عملیات ثامن الائمه پس از گذشت یک سال از آغاز جنگ و محاصره شهر ساحلی آبادان همچنان به صورت یک مسئولیت به فرماندهان و ارتشیان لشکر 77 خراسان که در آن منطقه مستقر بودند، ابلاغ شد.
سر انجام در ساعت 1 بامداد پنجم مهرماه 1360، نخستین عملیات گسترده و مشترک ارتش و سپاه با نام ثامن الائمه و با رمز نصر من‌الله و فتح قریب به منظور تصرف پل‌های روی کارون و قطع حلقه ارتباطی نیروهای محاصره‌کننده آبادان آغاز شد.
نزدیک به 13 کیلومتر از کناره رود کارون و همین میزان از کارون تا جنوب جاده ماهشهر – آبادان در اشغال دشمن بود، به گونه‌ای که دو جاده اهواز – آبادان و ماهشهر – آبادان در منطقه اشغال شده قرار داشت و قسمت‌هایی از آن نیز در تصرف دشمن بود.
ساعت 14 روز پنجم مهرماه1360؛ یعنی به فاصله 13 ساعت از آغاز عملیات اعلام شد که پل ارتباطی دشمن با غرب کارون به تصرف نیروهای رزمنده ایران در آمد و پیشروی از همین نقطه ادامه یافت.عراق با استعداد سه تیپ از لشکر‌های زرهی 3 و 111 و چهار گردان پیاده و پنج گردان توپخانه در منطقه حضور داشت. فرماندهان ایرانی در این نبرد به سه هدف مهم دست یافتند که نشان می‌داد با ابتکار می‌توان دست به یک عملیات موفق و گسترده زد. این سه هدف عبارتند از: انهدام نیروهای دشمن، آزادسازی نیروهای خودی از حلقه محاصره دشمن، آماده شدن برای حمله تعیین‌کننده نهایی.
2- عملیات طریق‌القدس
این عملیات از هشتم‌ تا 22آذر 1360 در منطقه شمال غربی اهواز، دشت‌آزادگان و شهرستان سوسنگرد انجام شد. هدف از آن تصرف تنگه چزابه و دسترسی به هورالهویزه بود. در نتیجه این عملیات شهر بستان آزاد شد. ارتباط شمال‌ -‌ جنوب نیروهای متجاوز قطع و تنگه چزابه تصرف شد. نیروهای ایرانی در جریان عملیات طریق‌القدس به هورالهویزه دسترسی یافتند.
180 دستگاه تانک و نفربر، 200 دستگاه خودرو، 4 فروند هلی‌کوپتر و 13 فروند هواپیما از تجهیزات ارتش عراق از کار افتاده و نابود شد. همچنین نیروهای ایرانی 150 دستگاه تانک، 19 قبضه توپ، 120 دستگاه ماشین‌آلات مهندسی، 250 خودرو و 23 قبضه ضدهوایی را به غنیمت گرفتند.
3- عملیات فتح‌المبین
این عملیات  از دوم فروردین تا دهم فروردین 1361 در منطقه شوش و دزفول انجام شد. هدف از این عملیات آزادسازی منطقه غرب دزفول و خروج دزفول و اندیمشک از برد توپخانه عراق بود. در نتیجه عملیات فتح‌المبین 2400 کیلومتر مربع از اراضی اشغالی آزاد شد و نیروهای ایرانی به مرز بین‌المللی در غرب شوش و دزفول نزدیک شدند. خارج شدن شهرهای دزفول، اندیمشک و شوش از تیررس توپخانه عراق از دیگر دستاوردهای این عملیات بود. 4 لشکر عراق، 361 تانک و نفربر، 18 هواپیما، 300 خودرو و 50 توپ در جریان این عملیات منهدم شدند. همچنین 320 تانک و نفربر، 500 خودرو و 165 توپ نیز به غنیمت نیروهای ایرانی در آمد. عراق 15000 اسیر و 25000 کشته و زخمی داد.
4-عملیات بیت‌المقدس
این عملیات شناخته‌شده‌ترین عملیات گسترده نیروهای ایرانی در جریان جنگ هشت‌ساله بود؛ عملیاتی که از دهم اردیبهشت تا سوم خرداد 1361 و با هدف آزادسازی خرمشهر و هویزه، خروج اهواز، حمیدیه و سوسنگرد از برد توپخانه عراق و تأمین مرز انجام شد. در نتیجه آن نه تنها خرمشهر که 5038 کیلومتر مربع دیگر از اراضی اشغالی نیز آزاد شد. بواسطه این عملیات 180 کیلومتر از خط مرزی تأمین شد.285 دستگاه تانک و نفربر، 40 فروند هواپیما، 2فروند هلی‌کوپتر و 500 دستگاه خودروی عراق منهدم شد. همچنین 105 دستگاه تانک و نفربر، 18 قبضه توپ و 95هزارمین از عراقی‌ها به غنیمت گرفته شد. رزمندگان ایرانی 19 هزار اسیر از عراق گرفته و 16 هزار نفر از آنها را کشته و زخمی کردند.
چهار عملیات نظامی و مهم به شرح بالا با بهره‌گیری از استراتژی جنگ خردمندانه طرح ریزی و اجرا شد. از این‌رو اصول و مبانی جنگ خردمندانه بر بنیاد سه گانه به‌کارگیری اصول تصمیم‌گیری ستادی، انجام طرح ریزی ستادی و به‌کارگیری اصول جنگ به شرح ذیل تبیین می‌گردد:
بکارگیری اصول تصمیم‌گیری ستادی
تصمیم‌گیری ستادی نقطه عزیمت طرح ریزی جنگ در اتاق عملیات یک ارتش است و نیروهای سه گانه زمینی، هوایی و دریایی در این تصمیم‌گیری ستادی حضور مؤثر و فعال دارند. نیروی رزمی از دو بخش صف و ستاد تشکیل می‌شود، مرحله طرح ریزی عملیاتی بر عهده ستاد و مرحله اجرای طرح عملیاتی بر عهده صف است. تصمیم به جنگ و دفاع بر اساس آیین رزم ارتشی در شورای ستادی اخذ می‌شود. این شورا از ارکان چهارگانه تشکیل می‌گردد. ریاست شورای ستادی جنگ بر عهده فرمانده صحنه نبرد است. این شورا به اخذ تصمیم نهایی درباره چگونگی جنگ با دشمن می‌پردازد.
فرمانده مأموریت ابلاغی را از سلسله مراتب بالاتر دریافت می‌کند و سپس شور اول ستادی تشکیل می‌شود، در شور ستادی تبادل اخبار و اطلاعات بین ارکان چهارگانه ستادی انجام می‌شود. در تصمیم‌گیری ستادی تعیین می‌شود که در ساعت «س» و روز «ر» برآوردهای ارکان ستادی باید ارائه گردد. برآورد حدسی است آگاهانه که طبق آن فرماندهان باید بهترین راهکارهای عملیاتی را تعیین کنند و مطابق آن طرح عملیاتی را تقریر کنند. برآورد اطلاعاتی عموماً درباره توان رزمی دشمن و وضعیت منطقه عملیاتی است، اما برآورد نیروی انسانی و برآورد لجستیک درباره توان رزمی نیروی خودی است. در این مرحله تهیه برآورد اطلاعاتی از اهمیت ویژه برخوردار است. پس از این مراحل، راهنمای طرح ریزی فرمانده ابلاغ می‌شود.
سپس برآوردها ارائه می‌شود و بر اساس آن تصمیم عملیاتی فرمانده اخذ می‌گرددو بر این اساس طرح عملیاتی تهیه می‌شود.
سپس طرح یا دستور عملیاتی تصویب، صادر و آماده اجرا می‌شود. نظارت بر اجرای مأموریت بر عهده فرمانده و رئیس ستاد است.

نظرات

دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید در سایت منتشر خواهد شد.

پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد در سایت منتشر نخواهد شد.

پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد.