ion

گفت و گو با جواد کامور بخشایش ، نویسنده و منقد

ادبیات دفاع مقدس ، چشم انتظار رویکردهای عقلانی و تحلیلی

پایداری /
شناسه خبر: 338615

نقد روشی است که باعث فهم بهتر مفاهیم و آثاری که حول آن مفهوم شکل می‌گیرد، می‌شود. اصولاً نقد، اثر را در یک وضعیت عینی قرار می‌دهد تا نقاط قوت و ضعف آن مشخص شود. یکی از مقولاتی که در جامعه ما نیازمند نقدی جدی است آثار ادبی دفاع مقدس است. آثاری که در مرحله اول انتشار تحت تأثیر فضای اسطوره‌ای و احساسی جنگ قرار گرفتند و بیشتر به‌ دنبال تهییج خوانندگان خود بودند.

ایران آنلاین /مرتضی شیری
نقد روشی است که باعث فهم بهتر مفاهیم و آثاری که حول آن مفهوم شکل می‌گیرد، می‌شود. اصولاً نقد، اثر را در یک وضعیت عینی قرار می‌دهد تا نقاط قوت و ضعف آن مشخص شود. یکی از مقولاتی که در جامعه ما نیازمند نقدی جدی است آثار ادبی دفاع مقدس است. آثاری که در مرحله اول انتشار تحت تأثیر فضای اسطوره‌ای و احساسی جنگ قرار گرفتند و بیشتر به‌ دنبال تهییج خوانندگان خود بودند. اما در سال‌های اخیر رویکرد واقعی و عینی‌تر به این موضوع شکل گرفته و روایت‌های ملموس تری از آن منتشر شده است. جواد کاموربخشایش از منتقدان شاخص آثار دفاع مقدس است که نقدهای بسیار جدی به چنین آثاری داشته و چند اثر از او در این زمینه منتشر شده است. کاموربخشایش معتقد است؛ نقد فقط دیدن نقاط ضعف اثر نیست بلکه در مرحله اول دیدن نقاط مثبت آن است و دیگر اینکه نقد جدی آثار دفاع مقدس، باعث پیشبرد این آثار می‌شوند و زمینه را برای آثار قوی‌تر مهیا می‌کند. نظرات کامل‌تر کاموربخشایش درخصوص نقد آثار دفاع مقدس را می‌توانید در گفت گویی که پیش رویتان قرار دارد، بخوانید.


شما به‌عنوان یک منتقد برجسته آثار دفاع مقدس، نقد را چگونه تعریف می‌کنید؟
ابتدا باید بگویم که نقد چه جایگاهی می‌تواند در ارتقای آثار علمی داشته باشد. آن چیزی که ما در ارتقای ادبیات پایداری و سپس کمبود آثار تولید شده در این زمینه داریم بحث نقد جدی است. یعنی ما هر چقدر بتوانیم نقد را جدی بگیریم ادبیات ما و قدرت آثاری که تولید می‌کنیم خیلی به مراتب بالاتر خواهد رفت. متأسفانه فضایی در جامعه ما ایجاد شده که نقد مساوی تخریب است، نقد مساوی با نمایان کردن نقاط ضعف یک اثر تلقی می‌شود و بعضی‌ها هم هستند که از این واژه و موقعیت برای تخریب رقیبان خودشان استفاده می‌کنند. به‌ نظر من نقد این تعریف را ندارد، نقد فقط دیدن جلوه‌های منفی یک اثر نیست - که البته آن هم هست- منتها در نقد نخستین نکته‌ای که باید دیده شود نقاط زیبا و قوت آن اثر و مباحث مربوط به مبانی علمی آن در حوزه استاندارد یک اثر خوب در ادبیات پایداری است. یعنی ما اگر بتوانیم نقاط قوت آثار را خوب تبیین کنیم و آنها را خوب به جامعه القا کنیم جامعه مخاطب ما، نویسندگان و... هم به این نقاط قوت بیشتر توجه می‌کنند و آن را در آثار خود بیشتر لحاظ می‌کنند. اما متأسفانه جایگاه نقد در ادبیات ما وارونه جلوه داده شده است. نقد یک مهارت است و تخصص لازم خودش را احتیاج دارد و درعین حال یک هنر است. بهانه‌ای است که یک اثر و مبانی استاندارد و علمی یک موضوع و یک سبک در آن مورد توجه قرار بگیرد. در این فرآیند همه آثار در دایره نقد قرار نمی‌گیرند یعنی آثاری پیدا می‌شوند که ارزش نقد ندارند و این گونه نیست که نقشه جامع یک نقد را بشود در همه آثار پیاده کرد. اثر باید از یک قابلیت‌های بالقوه برخوردار باشد که بشود نقد را روی آن استوار کرد. بنابراین از این منظر خیلی از آثار از دایره نقد خارج می‌شوند. در تعریف من هر اثری که مورد توجه قرار گیرد و نقد شود خود به خود نکات مثبت بسیار زیادی داشته که مورد توجه قرار گرفته است. یعنی نخستین گام انتخاب یک کتاب برای نقد، نشان می‌دهد این اثر از آثار اطراف خودش یک گام جلوتر است و دیده شده است.
با توجه به نظرات شما که در مورد نقد اشاره کردید، نقد آثار ادبیات دفاع مقدس باید چه ویژگی‌های بخصوصی داشته باشد؟
آن چیزی که ما در آثار دفاع مقدس به آن توجه داریم سوای آن مهندسی کتابی که در حوزه مباحث علمی مد نظر هست، نثر روان و شیوای آن است. مثلاً در حوزه خاطره‌نگاری، حفظ زبان و لحن راوی و در عین حال اجرای نثر روایی و داستانی می‌تواند یکی از مؤلفه‌ها باشد که معمولاً آثار در این زمینه دچار ضعف می‌شوند. هر اثری که در این زمینه منتشر می‌شود و چند مؤلفه و شاخصه از این معیارها را رعایت کند جزو آثاری قرار می‌گیرد که می‌توان از منظر نقد به آن نگاه کرد. پس زبان و نثر یک مؤلفه هست، استناد در روایت یکی دیگر از مؤلفه هاست، تصویرسازی و فضاسازی‌هایی که در حوزه روایت صورت می‌گیرد و همچنین انتخاب سوژه و پرداختن به موضوعات بکر و دست نخورده در حوزه روایت و رعایت استانداردهای پژوهش و تکنیک‌های روایت از مقولاتی است که در حوزه نقد یک اثر می‌تواند مورد توجه قرار بگیرد.
آیا آثار دفاع مقدس از فضای احساسی و حماسی و اسطوره‌ای خارج شده اند؟
یکی از دغدغه‌های من بررسی آثاری است که در حوزه دفاع مقدس منتشر می‌شوند. به نظر من مدت‌هاست که ما در حوزه ادبیات دفاع مقدس از لحاظ احساسی و عاطفی خارج شده‌ایم و به‌حوزه عقلانیت و واقعیت وارد شده‌ایم. این یکی از ویژگی‌های ادبیات است که در یک دوره‌ای می‌تواند ماهیت و کارکرد تهییجی داشته باشد که ادبیات ما در دوران دفاع مقدس این ماهیت را ایفا کرد. مثلاً در حوزه شعر می‌بینیم یک شعر با صدای آقای آهنگران چقدر تحریک و تهییج‌کننده و ایجاد انگیزه می‌کرد برای نیروهای نظامی و بسیجی ما برای دفاع از وطن و اسلاممان. در یک دوره‌ای این ماهیت باید آرام آرام به حالت تعقلی در بیاید تا آن ماهیت واقعی ادبیات استخراج شود. به هر حال ما در این دوره قرار داریم و آثاری که منتشر می‌شود و اصلی که در آنها رعایت می‌شود اصل تعقل است و از آن احساسات گذر کرده‌ایم. الان ما در عصر واقعیت‌های ادبی حرکت می‌کنیم، عصری که هر اتفاقی را با استناد کامل بررسی می‌کنیم که رخ داده باشد نه در عالم خیال و احساس و عاطفه نشأت گرفته باشد. یکی از شاخصه‌های آثار این دوره این است که سعی کرده‌ایم تعقل را در روایت هایمان لحاظ کنیم. ما به‌دنبال برانگیختن احساس مخاطب نیستیم بلکه به‌دنبال یک روایت کاملاً منطقی و عقلانی و مستند هستیم.
به‌عنوان منتقد آثار دفاع مقدس از مشکلات این حوزه بگویید؟
هنوز نقد در جامعه مخصوصاً جامعه فرهنگی ما نهادینه نشده است. چون تعریفی که از نقد می‌شود عمدتاً به‌سمت و سوی منفی تمایل دارد تا سمت و سوی مثبت. در حالی که از نظر من نقد در واقع می‌تواند یک کارکرد بسیار مهمی داشته باشد در ارتقای کیفی آثار ادبی. بنابراین وقتی یک اثر برای نقد مورد توجه قرار می‌گیرد خود به‌خود یک گام از آثار اطراف خودش جلوتر است. اما این هنوز تعریف نشده است، ما هر اثری را برای نقد انتخاب می‌کنیم احساس می‌شود که فقط بنا بر این است که نقاط ضعف آن اثر پررنگ شود. در حالی که هدف این نیست. بلکه نخستین گام انتخاب یک اثر برای نقد، انتخاب اثری است که قابلیت نقد را داشته باشد. یعنی خود به‌خود آن نثر و اثر قابلیت‌هایی را داشته که توجه منتقد را جلب کرده است. نکته دوم پرداختن به نقاط کیفی اثر است. نقد اثر می‌تواند به ارتقای آثار بعدی نویسنده کمک کند و جریان ساز باشد.
نقدهایی که صورت می‌گیرد توانسته جایگاه خود را نزد مخاطبان پیدا کند و بازخورد نویسندگانی که آثارشان نقد شده چطور بوده است؟
در وهله اول اینکه جلسات نقدی که برگزار می‌شود در یک محیط کاملاً تعاملی و حرفه‌ای برگزار می‌شود و ما هیچ وقت سعی نکرده‌ایم که اثری را بدون حضور نویسنده اثر نقد کنیم. نویسندگان هم با آغوش باز نقدها را پذیرا بوده‌اند و به طورکل نقدهایی که انجام می‌پذیرد در راستای ارتقای کمی و کیفی آثار بوده است. سعی‌مان هم بر این بوده که بتوانیم آثار ادبیات دفاع مقدس را ارتقا ببخشیم.
دوره اول انتشار آثار دفاع مقدس اکثراً مربوط به آثار و خاطرات فرماندهان دفاع مقدس بوده است و کمتر به‌خاطرات افراد عادی توجه شده است، درصورتی که در سال‌های اخیر رویکرد دیگری شکل گرفت و آن توجه به‌خاطرات و روایت‌های افراد عادی درگیر جنگ بوده است. این آثار چقدر توانستند ادبیات رسمی دفاع مقدس را تغییر بدهند و اثرگذار باشند و در جامعه جایگاه خود را پیدا کنند؟
بله درست اشاره کردید امهات آثار در یک دوره‌ای که منتشر می‌شد آثار مربوط به فرماندهان و افراد رده بالا بود اما الان توجه ویژه‌ای به روایت‌های متن جامعه شده است. یک نکته بگویم؛درکل کارکرد تاریخ شفاهی این است که روایت را از زبان متن جامعه به مردم توضیح دهیم. چون ما ایرانی‌ها خصیصه شنیدن حکایت و روایت را در فرهنگ خودمان داریم و این آثار را بهتر می‌خوانیم.
 افرادی که جنگ را از نزدیک و از شهر و منطقه خودشان لمس کرده‌اند و از افراد معمولی جامعه بودند قطعاً چنین روایت‌های بسیار جذابی دارند تا یک فرمانده‌ای که با ادبیات خاص و نظامی خودش جنگ را تعریف می‌کند. مثلاً وقتی شما کتاب «فرنگیس» را مطالعه می‌کنید می‌بینید زنی جوان که در خانه خودش در یک روستای مرزی زندگی می‌کند چطور یکدفعه با بحران عجیبی به نام جنگ روبه‌رو می‌شود. این روایت‌ها تأثیر خاص خودشان را دارند، این خرده روایت‌ها خیلی به ماهیت و تبیین واقعی دفاع مقدس کمک می‌کنند. ما همان‌طور که به روایت‌های رسمی جنگ از زبان فرماندهان نیاز داریم به‌همان میزان هم به روایت‌های جنگ از زبان مردم عادی نیاز داریم. اینها ضد هم نیستند بلکه مکمل هم هستند. ما در هر دوره‌ای به‌هر دو روایت جنگ نیاز داریم تا با واقعیت‌های عینی جنگ بیشتر آشنا شویم.
 

نظرات

دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید در سایت منتشر خواهد شد.

پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد در سایت منتشر نخواهد شد.

پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد.